(1) मरीचि के पुत्र कश्यप प्रजापति थे। ब्रह्मदेव की दाहिनी हाथ की बोटे की नली से दक्ष नाम का पुरुष और बाएँ हाथ की बोटे की नली से धरनी नाम की स्त्री जन्मीं। उन दोनों से एक हज़ार-हज़ार महा ऋषि जन्मे। (2) ब्रह्मा के मानस पुत्रों में दूसरे स्थान पर रहने वाले अंगिरस्‍ु को उद्दध्य, बृहस्पति और संवर्त जैसे पुत्र हुए। बृहस्पति देवताओं के आचार्य बने। (3) मैत्रि (अत्रि) नामक मानस पुत्र से अनेक महा मुनि जन्मे। (4) पुलस्त्य नामक ब्रह्मा के मानस पुत्र से राक्षसों का जन्म हुआ। (5) पुलह नामक मानस पुत्र से किन्नर और किमपुरुष वर्ग उत्पन्न हुए। (6) क्रतू नामक मानस पुत्र से पक्षियों की जाति उत्पन्न हुई।

   
    

शान्तिपर्व (Mahabharat) - 13 अनुशासनपर्व


॥ श्रीः ॥
13.160. अध्यायः 160
अथ दानधर्मपर्व ॥ 1 ॥
Mahabharata - Anushaasana Parva - Chapter Topics
भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति विप्रवचनस्यैहिकपारत्रिकश्रेयस्साधनत्वकथनम्॥ 1 ॥ तथाऽनशनस्य महातपस्त्वकथनम्॥ 2 ॥
Mahabharata - Anushaasana Parva - Chapter Text

युधिष्ठिर उवाच।

दानं बहुविधाकारं शान्तिः सत्यमहिंसितम्।
स्वदारतुष्टिश्चोक्ता ते फलं दानस्य वाऽपि यत्॥ 13-160-1(87575)
पितामहस्य विदितं किमन्यत्तपसो बलात्।
तपसो यत्परं तेऽद्य तन्नो व्याख्यातुमर्हसि॥ 13-160-2(87576)
भीष्म उवाच। 13-160-3x(7362)
तपसः प्रक्षयो यावत्ताल्लोको युधिष्ठिर।
मतं ममात्र कौन्तेय तपो नानशनात्परम्॥ 13-160-3(87577)
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्।
भगीरथस्य संवादं ब्रह्मणश्च महात्मनः॥ 13-160-4(87578)
अतीत्य सुरलोकं च गवां लोकं च भारत।
ऋषिलोकं च सोऽगच्छद्भगीरथ इति श्रुतम्॥ 13-160-5(87579)
तं तु दृष्ट्वा वचः प्राह ब्रह्मा राजन्भगीरथम्।
कथं भगीरथाऽऽगास्त्वमिमं लोकं दुरासदम्॥ 13-160-6(87580)
न हि देवा न गन्धर्वा न मनुष्या भगीरथ।
आयान्त्यतप्ततपसः कथं वै त्वमिहागतः॥ 13-160-7(87581)
भगीरथ उवाच। 13-160-8x(7363)
निश्शङ्कमन्नमददां ब्राह्मणोभ्यः
शतं सहस्राणि सदैवतानाम्।
ब्राह्मं व्रतं नित्यमास्थाय विद्व-
न्न त्वेवाहं तस्य फलादिहागाम्॥ 13-160-8(87582)
दशैकरात्रान्दशपञ्चरात्रा-
नेकादशैकादशकान्क्रतूंश्च।
ज्योतिष्टोमानां च शतं यदिष्टं
फलेन तेनापि च नागतोऽहम्॥ 13-160-9(87583)
यच्चावसं जाह्नवीतीरनित्यः
शतं समास्तप्यमानस्तपोऽहम्।
अदां च तत्राश्वतरीसहस्रं
नारीपुरं न च तेनाहमागाम्॥ 13-160-10(87584)
दशायुतानि चाश्वानां गोऽयुतानि च विंशतिम्।
पुष्करेषु द्विजातिभ्यः प्रादां शतसहस्रशः॥ 13-160-11(87585)
सुवर्णचन्द्रोत्तमधारिणीनां
कन्योत्तमानामददं सहस्रम्।
षष्टिं सहस्राणि विभूषितानां
जाम्बूनदैराभरणैर्न तेन॥ 13-160-12(87586)
दशार्बुदान्यददं गोसवेज्या-
स्वेकैकशो दश गा ओकनाथ।
समानवत्साः पयसा समन्विताः
सुवर्णकांस्योपदुहा न तेन॥ 13-160-13(87587)
आप्तोर्यामेषु नियतमेकैकस्मिन्दशाददम्।
गृष्टीनां क्षीरदोग्ध्रीणां रोहिणीनां शतानि च॥ 13-160-14(87588)
दोग्ध्रीणां वै गवां चापि प्रयुतानि दशैव ह।
प्रादां दशगुणं ब्रह्मन्न तेनाहमिहागतः॥ 13-160-15(87589)
वाजिनां बाह्लिजातानामयुतान्यददं दश।
कर्काणां हेममालानां न च तेनाहमागतः॥ 13-160-16(87590)
कोटीश्च काञ्चनस्याष्टौ प्रादां ब्रह्मन्दशान्वहम्।
एकैकस्मिन्क्रतौ तेन फलेनाहं न चागतः॥ 13-160-17(87591)
वाजिनां श्यामकर्णानां हरितानां पितामह।
प्रादां हेमस्रजां ब्रह्मन्कोटीर्दश च सप्त च॥ 13-160-18(87592)
ईषादन्तान्महाकायान्काञ्चतस्रग्विभूषितान्।
पद्मिनो वै सहस्राणि प्रादां दश च सप्त च॥ 13-160-19(87593)
अलङ्कृतानां देवेश दिव्यैः कनकभूषणैः।
रथानां काञ्चनाङ्गानां सहस्राण्यददं दश॥ 13-160-20(87594)
सप्त चान्यानि युक्तानि वाजिभिः समलङ्कृतैः।
दक्षिणावयवाः केचिद्वेदैर्ये सम्प्रकीर्तिताः॥ 13-160-21(87595)
वाजपेयेषु दशसु प्रादां तेष्वपि चाप्यहम्।
शक्रतुल्यप्रभावाणामिज्यया विक्रमेण ह॥ 13-160-22(87596)
सहस्रं निष्ककण्ठानामददं दक्षिणामहम्।
विजित्य भूपतीन्सर्वानर्थैरिष्ट्वा पितामह।
अष्टभ्यो राजसूयेभ्यो न च तेनाहमागतः॥ 13-160-23(87597)
स्रोतश्च यावद्गङ्गायाश्छन्नमासीज्जगत्पते।
दक्षिणाभिः प्रवृत्ताभिर्मम नागां च तत्कृते॥ 13-160-24(87598)
वाजिनां च सहस्रे द्वे सुवर्णशतभूषिते।
वरं ग्रामशतं चाहमेकैकस्यां तिथावदाम्॥ 13-160-25(87599)
तपस्वी नियताहारः शममास्थाय वाग्यतः।
दीर्घकालं हिमवति गङ्गार्थमचरं तपः॥ 13-160-26(87600)
मूर्ध्ना हरं महादेवं प्रणम्याभ्यर्चयन्नृपः।
न तेनाप्यहमागच्छं फलेनेह पितामह॥ 13-160-27(87601)
शम्याक्षेपैरयजं यच्च देवा-
ञ्शतैः क्रतूनामयुतैश्चापि यच्च।
त्रयोदशद्वादशाहैश्च देव
सपौण्डरीकैर्न च तेषां फलेन॥ 13-160-28(87602)
अष्टौ सहस्राणि ककुद्मिनामहं
शुक्लर्षभाणामददं द्विजेभ्यः।
एकैकं वै काञ्चनं शृङ्गमेभ्यः
पत्नीश्चैषामददं निष्ककण्ठीः॥ 13-160-29(87603)
हिरण्यरत्ननिचयानददं रत्नपर्वतान्।
धनधान्यैः समृद्धांश्च ग्रामाञ्शतसहस्रशः॥ 13-160-30(87604)
शतं शतानां गृष्टीनामददं चाप्यतन्द्रितः।
इष्ट्वाऽनेकैर्महायज्ञैर्ब्राह्मणेभ्यो न तेन च॥ 13-160-31(87605)
एकादशाहैरयजं सदक्षिणै-
र्द्विर्द्वादशाहैरश्वमेधैश्च देव।
गवां धनैः षोडशभिश्च ब्रह्मं-
स्तेषां फलेनेह न चागतोऽस्मि॥ 13-160-32(87606)
निष्कैककण्ठमददं योजनायतं
तद्विस्तीर्णं काञ्चनपादपानाम्।
वनं चूतानां रत्नविभूषितानां
नचैव तेषामागतोऽहं फलेन॥ 13-160-33(87607)
तुरायणं हि व्रतमप्यधृष्य-
मक्रोधनोऽकरवं त्रिंशदब्दान्।
शतं गवामष्टशतानि चैव
दिनेदिने ह्यददं ब्राह्मणेभ्यः॥ 13-160-34(87608)
पयस्विनीनामथ रोहिणीनां
तथैवान्याननडुहो लोकनाथ।
प्रादां नित्यं ब्राह्मणेभ्यः सुरेश
नेहागतस्तेन फलेन चाहम्॥ 13-160-35(87609)
`शम्याक्षेपेण पृथिवीं त्रिधा पर्यचरं यजन्।'
त्रिंशदग्नीनहं ब्रह्मन्नयजं यच्च नित्यदा।
अष्टाभिः सर्वमेधैश्च नरमेधैश्च सप्तभिः॥ 13-160-36(87610)
दशभिर्विश्वजिद्भिश्च शतैरष्टादशोत्तरैः।
न चैव तेषां देवेश फलेनाहमिहागमम्॥ 13-160-37(87611)
सरय्वां बाहुदायां च गङ्गायामथ नैमिषे।
गवां शतानामयुतमददं न च तेन वै॥ 13-160-38(87612)
इन्द्रेण गुह्यं निहितं वै गुहायां
यद्भार्गवस्तपसेहाभ्यविन्दत्।
जाज्वल्यमानमुशनस्तेजसेह
तत्साधयामासमहं वरेण्य॥ 13-160-39(87613)
`ब्राह्मणार्थाय कर्माणि रणं चैव करोमि यत्।'
ततो मे ब्राह्मणास्तुष्टास्तस्मिन्कर्मणि साधिते।
`पूजितैर्ब्राह्मणैर्नित्यं न च तेनाहमागतः॥' 13-160-40(87614)
सहस्रमृषयश्चासन्ये वै तत्र समागताः।
उक्तस्तैरस्मि गच्छ त्वं ब्रह्मलोकमिति प्रभो॥ 13-160-41(87615)
प्रीतेनोक्तः सहस्रेण ब्राह्मणानामहं प्रभो।
इमं लोकमनुप्राप्तो मा भूत्तेऽत्र विचारणा॥ 13-160-42(87616)
कामं यथावद्विहितं विधात्रा
पृष्टेन वाच्यं तु मया यथावत्।
तपो हि नान्यच्चानशनान्मतं मे
नमोस्तु ते देववर प्रसीद॥ 13-160-43(87617)
भीष्म उवाच। 13-160-44x(7364)
इत्युक्तवन्तं ब्रह्मि तु राजानं स भगीरथम्।
पूजयामास पूजार्हं विधिदृष्टेन कर्मणा॥ 13-160-44(87618)
तस्मादनशनैर्युक्तो विप्रान्पूज्य नित्यदा।
विप्राणां वचनात्सर्वं परत्रेहं च सिध्यति॥ 13-160-45(87619)
वासोभिरन्नैर्गोभिस्च शुभैर्नैवेशिकैरपि।
शुभैः सुरक्षणैश्चापि स्तोष्या एव द्विजास्तथा।
एतदेव परं गुह्यमलोभेन समाचर॥ ॥ 13-160-46(87620)

इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि षष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः॥ 160 ॥

Mahabharata - Anushaasana Parva - Chapter Footnotes

7-160-1 अहिंसितमहिंसा॥ 7-160-2 तपसः कृच्छ्रचान्द्रायणादेर्बलादन्यत्किं बलवत्तरं विदितं न किमप्यपितु तपसस्तपसां मध्ये यत्परम्॥ 7-160-3 लोको भोग्यप्रदेशः॥ 7-160-5 ब्रह्मलोकं च सोगच्छत् इति क.पाठः॥ 7-160-9 एकरात्रादयः क्रतुविशेषाः॥ 7-160-10 नारीपुरं कन्यासमूहमदाम्॥ 7-160-12 चन्द्रो भूषणविशेषः। न तेनाहमागामित्यनुवर्तते॥ 7-160-13 एकैकशो ब्राह्मणाय दश गाः॥ 7-160-14 आप्तोर्यामः सोमयागः॥ 7-160-16 कर्काणां शुक्लाश्वानाम्॥ 7-160-19 पद्मिनः पद्मचिह्नान्॥ 7-160-21 दक्षिणारूपा यज्ञाङ्गभूता दक्षिणावयवाः॥ 7-160-23 निष्ककण्ठानां युद्धे जितानां राज्ञां सहस्रं विप्रेभ्यो विप्रवचनाद्दिक्षिणा अददं उत्सृष्टवान्॥ 7-160-28 शम्या पृथुबुध्नः काष्ठदण्डः। स बलेनाक्षिप्तो यावद्दूरं पतति तावद्देशो यस्य वेदिकाया भवति स शम्याक्षोपोयागः। देवान् साद्यस्कानामयुतैश्चापि यत्तत् इति झ.पाठः॥ 7-160-32 आर्कायणैः षोडशभिश्च इति झ.पाठः॥ 7-160-33 काञ्चनमयानां वृक्षाणां चूतानां नानावर्णरत्नखचितानां वनमित्यर्थः॥ 7-160-36 अग्नीनग्निचयनानि ॥ 7-160-39 गुहायां निहितं गोपितं गुह्यं यदनशनं तपसा अभ्यविन्दत् आज्ञासीत्। उशनस्तेजसा शुक्रस्य बलेन जाज्वल्यमानम्। तच्च वाक्यशेषात्सर्वबोगत्यागात्मकमनशनं सर्वभोगैर्ब्राह्मणानां सन्तर्पणं च। साधयामासमित्यार्षम्॥


Mahabharat- Hindi (Devanagari) 100000 shlokas

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.